01
Co opisuje aleksytymia
Termin ten powstał na początku lat 70. XX wieku i dosłownie oznacza „brak słów na określenie uczuć”. Opisuje kilka części, które mogą mieć różny stopień intensywności u jednej osoby.
Rozpoznawanie uczuć i odróżnianie ich od doznań fizycznych
Zauważasz, że coś się dzieje: ściska cię w żołądku, barki są napięte, głowa pełna. Nadal nie jest jasne, czy to złość, zmartwienie, rozczarowanie czy głód. Tę trudność w rozpoznawaniu uważa się za jeden z głównych elementów pojęcia.
Opisuj uczucia innym
Nawet jeśli potrafisz rozpoznać uczucie, nie zawsze znajdujesz dla niego słowa. Na pytanie „Jak się z tym czujesz?” pojawia się wtedy tylko „Nie wiem” albo opis wydarzeń zamiast własnego przeżycia.
Myślenie skierowane raczej na zewnątrz
Popularne kwestionariusze sprawdzają też, czy ktoś zajmuje się raczej zewnętrznymi faktami niż własnymi stanami wewnętrznymi. Ten element budzi najwięcej kontrowersji pod względem pomiaru, jak pokazuje badanie Williamsa i Gotham.
To nie brak uczuć lub empatii
Aleksytymia nie oznacza bycia zimnym lub niezainteresowanym innymi. Uczucia mogą być silne, ale trudne do nazwania. Bird i Cook sugerują nawet, że niektóre trudności przypisywane autyzmowi można z większym prawdopodobieństwem wyjaśnić współistniejącą aleksytymią – wyraźnie jako hipoteza wymagająca dalszych testów.

02
Co pokazują badania nad autyzmem i ADHD – a co pozostaje otwarte
Większość danych pochodzi z kwestionariuszy samoopisowych, takich jak Toronto Alexithymia Scale (TAS-20). Wartość graniczna oddziela wartości „wysokie” od „niższych”. To narzędzie badawcze, a nie test diagnostyczny.
Częściej występuje w autyzmie, ale nie u wszystkich
Metaanaliza Kinnaird i współpracowniczek objęła 15 badań. W dziewięciu badaniach stosujących próg wysoki wynik osiągnęło średnio, z uwzględnieniem wag, 49,9% autystycznych i 4,9% nieautystycznych uczestników; w poszczególnych badaniach odsetek w grupach autystycznych wynosił od około 33 do 63%. Autorki podsumowują: częste, ale nie powszechne u wszystkich.
Szacunki zależą od badanej próby
W europejskim badaniu Oakley i współpracowników obejmującym osoby w wieku od 12 do 30 lat 29,1% spośród 179 autystycznych uczestników oraz 4,4% nieautystycznych uczestników przekroczyło próg. Różne grupy wiekowe, rekrutacja i pomiary prowadzą więc do różnych liczb; jedna wartość procentowa nie jest stałą wielkością.
Kwestionariusze mają ograniczenia
Williams i Gotham sprawdzili TAS-20 u 743 autystycznych dorosłych i w grupie porównawczej. Dopasowanie modelu w obu grupach było niewystarczające; problemy dotyczyły głównie części poświęconej myśleniu skierowanemu na zewnątrz. Zalecają korzystanie przede wszystkim z wyniku ogólnego i łączenie kilku metod pomiaru.
Istnieją tylko małe badania dotyczące ADHD
Nie znaleźliśmy przeglądu systematycznego poświęconego konkretnie aleksytymii w ADHD. W badaniu Edela i współpracowników obejmującym 73 dorosłych z ADHD, bez grupy kontrolnej, około 22% przekroczyło próg; według autorów średni wynik był niewiele wyższy niż w próbach populacyjnych. Inne małe badania podają wyższe odsetki. Nie można na tej podstawie ustalić wiarygodnej liczby dla ADHD.
03
W codzienności: od obserwacji do nazwania uczucia
Poniższe kroki są propozycjami redakcyjnymi do wypróbowania, a nie terapią ani gwarancją sukcesu. Mają ułatwiać rozmowy i własne decyzje, gdy nadal brakuje odpowiedniego słowa.
Zacznij od swojego ciała i sytuacji
Zamiast „Co czujesz?” możesz zapytać: Co zauważam w swoim ciele? Co się właśnie stało? Notatka typu „szczęka zaciśnięta, nie miałem przerwy po głośnym spotkaniu” jest już przydatnym opisem.
Potrzeba może pojawić się przed uczuciem
„Potrzebuję dziesięciu minut odpoczynku” to prośba pełna, nawet jeśli jeszcze nie wiesz, czy czujesz się urażony, czy po prostu wyczerpany. To uczucie można wyjaśnić później lub pozostawić otwarte.
Używaj słów wstępnych i prostych skal
„Raczej napięcie, może 6 na 10” albo krótka lista słów, takich jak zmęczenie, rozdrażnienie, smutek i niepokój, może być łatwiejsza niż swobodna odpowiedź. Słowo można później zmienić.
Uzgodnij czas na przyjrzenie się odczuciom
Z zaufanymi osobami możesz uzgodnić, że na pytanie o uczucia odpowiesz dopiero jutro albo na piśmie. Jeśli niejasność dotycząca własnych uczuć długotrwale cię obciąża lub towarzyszy jej silny lęk albo przygnębienie, warto skorzystać ze specjalistycznego wsparcia.
Konkretny przykład
Przykład: Po długim rodzinnym obiedzie
Fikcyjny przykład z codzienności pokazuje, jak od „Nie wiem” można dojść do pomocnej odpowiedzi. To nie test ani wytyczna, jak uczucia muszą wyglądać.
- PytanieW drodze do domu partnerka pyta: „Czy dzisiaj było ci z tym w porządku?”
- Pierwsza odpowiedź„W tej chwili nie wiem”. To szczera odpowiedź, a nie błąd.
- CiałoBól głowy, zgarbione ramiona, prawie nie jadłem, bo było głośno.
- SytuacjaTrzy godziny rozmów, mnóstwo pytań o pracę, ani minuty spokoju.
- Potrzeba„Potrzebuję dziś wieczorem spokoju i czegoś do jedzenia. Możemy porozmawiać jutro”.
- Następnego dniaPrzy odrobinie dystansu bardziej odpowiednią odpowiedzią może być „zirytowany pytaniami” lub „wyczerpany”. Jedno i drugie może tak być.
Opublikowano i sprawdzono: · O autorze
Źródła wyjaśnień merytorycznych
- Gaggero i in. (2020): Naukometryczny przegląd aleksytymii ↗Przegląd 50 lat badań nad aleksytymią: historia pojęcia, cechy i ujęcie jako cechy osobowości, której nigdy nie włączono do DSM. Podstawa definicji, bez stwierdzeń o częstości w autyzmie lub ADHD.
- Kinnaird, Stewart i Tchanturia (2019): Badanie aleksytymii w autyzmie ↗Przegląd systematyczny i metaanaliza 15 badań TAS z udziałem młodzieży i dorosłych. Ważony odsetek wysokich wyników z dziewięciu badań: 49,9% uczestników autystycznych i 4,9% nieautystycznych; ograniczenia obejmują m.in. samoopis i niejednolite wersje kwestionariuszy.
- Oakley i in. (2022, online 2020): Aleksytymia w autyzmie ↗Europejska kohorta osób w wieku od 12 do 30 lat: 29,1% autystycznych uczestników i 4,4% uczestników grupy porównawczej powyżej progu TAS-20; związki z lękiem i komunikacją społeczną, bez wykazania przyczynowości.
- Williams i Gotham (2021): Poprawa pomiaru aleksytymii u dorosłych z autyzmem ↗Testy psychometryczne TAS-20 u 743 dorosłych autystycznych i grupy porównawczej: niewystarczające dopasowanie modelu, szczególnie w części związanej z myśleniem zewnętrznym. Podstawa wskazania granic pomiarowych.
- Bird i Cook (2013): Mieszane emocje ↗Przegląd teoretyczny dotyczący „hipotezy aleksytymii”: niektóre trudności emocjonalne w autyzmie mogą wynikać ze współwystępującej aleksytymii. Wyraźnie wstępna hipoteza wymagająca dalszego sprawdzania.
- Edel i in. (2010): Aleksytymia, przetwarzanie emocji i lęk społeczny u dorosłych z ADHD ↗Badanie przekrojowe 73 dorosłych z ADHD z przychodni, bez grupy kontrolnej: około 22% powyżej progu TAS-20. Małe pojedyncze badanie, bez możliwości określenia częstości w ADHD ogółem.
Kontekst i wiarygodne podstawy
Ten tekst łączy osobiste doświadczenia z ogólnymi informacjami. Nie zastępuje diagnozy ani leczenia. Podstawowe informacje medyczne znajdziesz w oficjalnym serwisie zdrowotnym niemieckiego rządu na temat ADHD i autyzmu.
Autor: Max Anton Schneider, założyciel meinsystem.app. Poznaj historię aplikacji





